Jak pogodzić prawa pacjentki z obowiązkami personelu medycznego? Co zrobić w sytuacji, gdy pacjentce towarzyszy osoba bliska, pojawia się bariera komunikacyjna albo pacjentka wycofuje zgodę już w trakcie wizyty?
To właśnie takim praktycznym problemom poświęcony był interaktywny warsztat kliniczno-prawny „Dostępna wizyta ginekologiczna bez niedomówień – prawa pacjentki, obowiązki personelu i bezpieczeństwo obu stron”, prowadzony podczas V Konferencji Naukowo-Szkoleniowej „Dostępna Ginekologia” przez lek. Katarinę Diedovą oraz radcę prawnego Tomasza Szadacha z Kancelarii Prawnej Stawicka Szadach.
Formuła spotkania zakładała analizę konkretnych sytuacji z gabinetu. Uczestnicy najpierw poznawali przypadek, następnie głosowali nad możliwym rozwiązaniem, a dopiero później omawiano go z perspektywy klinicznej i prawnej. Celem było znalezienie rozwiązania zgodnego z prawem, ale jednocześnie możliwego do zastosowania w codziennej praktyce medycznej.
Zgoda pacjentki nie może być domniemana
Jednym z kluczowych zagadnień poruszonych podczas warsztatu była kwestia świadomej zgody.
Sama obecność pacjentki w gabinecie nie oznacza automatycznie zgody na każdą czynność medyczną. Zgoda powinna dotyczyć konkretnego działania, a pacjentka może ją również wycofać.
W prezentacji zwrócono uwagę na sytuację, w której pacjentka potrzebuje dodatkowego wyjaśnienia, zadaje pytania lub wycofuje się przed badaniem. Taka sytuacja wymaga od personelu ponownego ustalenia jej woli, a nie jedynie kontynuowania wizyty zgodnie z wcześniej przyjętym planem.
W praktyce oznacza to, że zgoda nie powinna być traktowana jako jednorazowa formalność. To proces, który wymaga komunikacji z pacjentką i upewnienia się, że rozumie ona cel, przebieg i możliwe następstwa danej czynności.
Osoba towarzysząca nie decyduje automatycznie za pacjentkę
Kolejnym obszarem, który często budzi wątpliwości, jest obecność osoby bliskiej podczas wizyty.
Podczas warsztatu analizowano sytuację, w której pacjentce towarzyszy partner lub członek rodziny. Sama obecność takiej osoby nie oznacza jednak automatycznie prawa do uzyskiwania informacji, podejmowania decyzji ani działania w imieniu pacjentki.
To rozróżnienie ma ogromne znaczenie dla personelu.
W praktyce warto osobno ustalić:
- czy pacjentka chce obecności danej osoby,
- czy wyraża zgodę na przekazywanie jej informacji,
- czy osoba towarzysząca ma pełnić wyłącznie funkcję wspierającą,
- czy istnieje podstawa do podejmowania przez nią decyzji w imieniu pacjentki.
Prezentacja wskazywała również, że obecność osoby bliskiej nie oznacza automatycznie prawa do informacji ani decydowania za pacjentkę.
Pacjentka z niepełnosprawnością nadal pozostaje podmiotem decyzji
Szczególnie ważna część warsztatu dotyczyła pacjentek z niepełnosprawnościami.
Jednym z omawianych przypadków była dorosła pacjentka z niepełnosprawnością intelektualną, która przyszła na wizytę z matką. Matka odpowiadała na wszystkie pytania i wyrażała zgodę na badanie, natomiast pacjentka nie odpowiadała słownie i reagowała napięciem oraz odsuwaniem się przy próbie dotyku.
Tego rodzaju sytuacja pokazuje, że personel nie powinien automatycznie przenosić całej komunikacji na osobę towarzyszącą.
W prezentacji podkreślono, że pytania należy w pierwszej kolejności kierować do pacjentki, a sposób komunikacji powinien być dostosowany do jej możliwości. Może to oznaczać użycie prostszego języka, obrazu, gestów, komunikacji wspomagającej lub po prostu przeznaczenie na rozmowę większej ilości czasu.
Reakcje niewerbalne również mają znaczenie. Odsunięcie ciała, napięcie czy „zamrożenie” powinny być sygnałem do zatrzymania czynności i ponownego ustalenia woli pacjentki.
Bariera komunikacyjna, a świadoma decyzja
Jedna z najżywszych dyskusji podczas konferencji dotyczyła sytuacji, w której pojawia się bariera komunikacyjna.
W jednym z case’ów niesłysząca pacjentka zgłosiła się bez zamówionego tłumacza PJM, a osoba towarzysząca chciała pełnić rolę tłumacza. Pojawiło się pytanie, czy można mówić o świadomej zgodzie, jeżeli personel nie ma pewności, że przekazywane informacje zostały prawidłowo zrozumiane.
W prezentacji zwrócono uwagę na cztery kolejne etapy:
ustalenie potrzeby komunikacyjnej, wybór odpowiedniego sposobu komunikacji, sprawdzenie zrozumienia i dopiero później uzyskanie zgody.
To bardzo ważny wniosek także dla podmiotów medycznych.
Problemy komunikacyjne nie powinny być traktowane wyłącznie jako kwestia organizacyjna. Mogą wpływać na prawidłowość całego procesu podejmowania decyzji przez pacjentkę.
Dokumentacja ma znaczenie
Duża część bezpieczeństwa prawnego placówki zależy nie tylko od tego, co personel zrobił, ale również od tego, czy przebieg sytuacji został właściwie udokumentowany.
Podczas warsztatu wskazano przykładowe informacje, które warto odnotować w dokumentacji:
- kto był obecny podczas wizyty i jaki był zakres upoważnienia tej osoby,
- w jaki sposób prowadzono komunikację,
- jakie dostosowania zastosowano,
- jaki był zakres przekazanej informacji,
- czy pacjentka wyraziła zgodę, odmówiła jej lub ją wycofała,
- w jakich okolicznościach doszło do przerwania czynności lub zakończenia wizyty.
Dobrze prowadzona dokumentacja pomaga uporządkować przebieg wizyty i pozwala później odtworzyć, jakie decyzje podjęto oraz z czego one wynikały.
Bezpieczeństwo prawne zaczyna się przed powstaniem sporu
Jednym z najważniejszych wniosków z warsztatu jest to, że wiele problemów prawnych można ograniczyć jeszcze zanim dojdzie do skargi czy konfliktu.
Znaczenie mają przede wszystkim:
jasna komunikacja, znajomość granic kompetencji, prawidłowe uzyskiwanie zgody, właściwe procedury oraz odpowiednie dokumentowanie podejmowanych działań.
Nie każda sytuacja będzie miała prostą odpowiedź. Właśnie dlatego tak ważne jest przygotowanie personelu na przypadki, które odbiegają od standardowego przebiegu wizyty.
Podsumowaniem warsztatu było stwierdzenie, że prawo do informacji jest warunkiem świadomej decyzji pacjentki, a jednocześnie pacjentka zachowuje autonomię, natomiast personel powinien znać swoje obowiązki i granice.
